Во рамките на проектот „Бисери од македонската ризница“ („Бисери из македонске ризнице“), кој се реализира со поддршка на МИТ на конкурсот за 2026 година, ви ја претставуваме класичната македонска народна бајка за мудроста, храброста и надмудрувањето на злото.
Текстот на бајката е пренесен во својата изворна, оригинална форма од книгата „Самовилското коњче“ („Вилински коњић“) на познатиот македонски писател и собирач на народното благо Душко Наневски. Ова вредно издание е објавено во 1981 година во издание на „Дечје новине“ од Горњи Милановац. Преводот го потпишува Бранка Кубеш.
Воведна страница од книгата „Вилински коњиќ“ – Фото: Врањска плус
Книгата ја илустрираше Злата Билиќ, а за графичкиот дизајн беше задолжен Раде Ранчиќ. Уредник на ова издание е Миломир Глишиќ, рецензијата ја потпиша Станица Милошевиќ, додека генерален директор на издавачката куќа и одговорно лице за изданието беше Мирослав Петровиќ. Фотослогот го изработи службата „Eurocat 200“ во рамките на „Дечје новине“.
Оваа древна приказна за кралскиот син, ѓаволските искушенија, таинствените помагачи и конечната победа на правдата претставува драгоцен дел од народното творештво на Северна Македонија. Со својата безвременска порака и богата мотивска структура, таа сведочи за длабоките корени и убавината на усната традиција која ја чуваме и ја пренесуваме на новите генерации.
Уживајте во читањето на овој бисер од македонската ризница.
Кралевичот и ѓаволот
Еднаш, додека некој кралевич бил во војска, се заљубил во една девојка. Таа останала бремена. Кога кралевичот требало да се врати од војска, рекол:
— Кога детето ќе се роди и ќе порасне, испрати го кај мене во престолнината и дај му писмо напишано со твоја рака, за да можам да го препознаам.
Детето се родило и пораснало, а мајката направила онака како што ѝ рекол кралевичот: му дала на синот писмо што го напишала со своја рака и го испратила. Момчето тргнало во престолнината кај татко му, кој во меѓувреме станал крал. На патот го сретнал некој старец, кој всушност бил преправен ѓавол, и продолжиле заедно понатаму. Минувајќи покрај еден бунар, момчето посакало да се напие вода, но не знаело како да ја извлече од бунарот. Бидејќи во бунарот имало скали, старецот му рекол:
— Ако сакаш, симни се по скалите во бунарот, а кога ќе се напиеш вода, излези повторно по нив.
Момчето се излажало, се симнало во бунарот и се напило вода. Но, кога почнало да се качува, ѓаволот ставил капак на бунарот, а врз него тежок камен, за момчето да не може да излезе. Плачејќи, момчето одвнатре го молело да му отвори, а ѓаволот му рекол:
— Ако ми го дадеш писмото што го носиш, ако одиш по мене сè додека си жив и ако се заколнеш дека никому нема да кажеш кој си, ќе ти отворам.
На момчето ништо друго не му преостанало. Му го дало писмото на ѓаволот, му се заколнало дека секогаш ќе оди по него и дека никому нема да каже кој е, па ѓаволот му отворил и тоа излегло од бунарот. Потоа тргнале кон царската престолнина. Ѓаволот тогаш се преправил во млад јунак, излегол пред кралот, а вистинскиот син го следел ѓаволот како негов слуга. Ѓаволот му го дал на кралот писмото од мајката, па така кралот го признал за свој син.
Но, ѓаволот не мирувал. За да не го оддеде младичот пред некого, почнал да смислува како да го отстрани. Еден ден, му рекол на кралот:
— Татко, сакам да се напијам вода од езерото. Да го испратам слугата да ми донесе?
Кралот му дозволил и тој го испратил младичот да донесе вода од езерото. Но, од тоа езеро никој никогаш не можел да земе ни капка вода. Кој и да отишол таму, жив не се враќал. Околу целото езеро била обвиткана огромна змија и го чувала така што главата и опашот ѝсе допирале. А штом некој ќе се приближел до езерото за да земе малку вода, таа веднаш ќе го осетела и во истиот миг ќе го усмртела.
Кога младичот се приближил до езерото и кога ја видел змијата, толку се уплашил што почнал да мисли само на тоа како змијата ќе го удави. Но, по младичот ѓаволот испратил и двајца луѓе да внимаваат, за случајно да не наполни вода на некое друго место. Колку и да било страшно да се зафати вода од езерото, младичот така не можел да побегне, па сакал-не сакал, морало да тргне кон неговиот брег. А кога се приближил, змијата, наместо да го изеде, му рекла:
— Не плаши се младичу, наполни вода и знај дека оној што те испрати по оваа вода, сака да те погуби! Од истите причини тој подоцна ќе те испрати и на друго место, но ти тогаш со себе понеси товар пастрма, товар просо и товар мед.
Младичот го наполнил бокалот со вода и си отишол со двајцата луѓе, а змијата повторно се омотала околу езерото. Кога младичот стигнал дома и ја донесол водата, ѓаволот се разбеснил што го гледа жив и се зачудил на тоа, бидејќи бил убеден дека момчето ќе загине и дека нема да се врати. Затоа ѓаволот почнал повторно да смислува како да го погуби. Овој пат, за сигурно да загине, го испратил на уште потешка задача — да побара невеста од трите зла браќа.
Младичот, сеќавајќи се на советот од змијата, побарал од ѓаволот три товара — товар пастрма, товар просо и товар мед, па тргнал да ја бара невестата. А сè уште никој не знаел дека тој е вистинскиот кралски син, бидејќи се држел до клетвата и никому ништо не кажувал.
По извесно време, на патот го пресретнале изгладнети орли, мачки и други диви ѕверови и за малку ќе ги раскинеле него и неговите придружници. Младичот тогаш им ја фрлил пастрмата на гладните ѕверови; тие се заситиле и го пуштиле да помине. А за доброто што им го направил и што ги нахранил со пастрма, ѕверовите му дале на младичот еден влакно, па кога ќе се најде во неволја да го запали, а тие ќе му притекнат на помош.
Одејќи така понатаму по патот, младичот и неговите придружници наишле на милиони мравки. Не можеле да газат преку нив, мравките веќе почнале да им се качуваат и по телата. Тогаш младичот ја одврзал вреќата со просо, па околу просото се собрале сите мравки, се најале, а од благодарност и тие му дале на младичот едно перце: кога нешто ќе му затреба, да го запали, па тие ќе му притекнат на помош.
Потоа младичот и неговата придружба тргнале понатаму по патот. Одејќи така, наишле на оси, толку многу оси, како темни облаци — за малку ќе ги изизгризале до смрт. Младичот се досетил, го растоварал и им го фрлил медот, па и осите се тргнале и се најале, а од благодарност, и тие му дале на младичот едно крилце, па кога ќе му затреба, со негова помош да ги повика на помош.
На крајот стигнале во градот од кој требало да ја земат невестата. Тоа била една од трите сестри кои имале три зла браќа. Кралските патници почукале на вратата, па излегол најмалиот брат да им отвори.
— Дојдовме — рекол младичот — да ни ја дадете најмалата сестра за кралскиот син. — Качете се горе — им одговорил најмалиот брат.
А самиот брзо се качил горе, за да им раскаже на браќата кој дошол и што бара. Кога потоа и младичот се качил, браќата му рекле:
— Ќе ти ја дадеме најмалата сестра, но имаме еден услов. Ако не го исполниш, ќе ја изгубиш главата. Првата задача е да ги доведеш сите зајаци малку да ни играат; втората задача е да распоредиш на три купчиња ќуп со измешано просо, овес и ориз, а третата е да препознаеш која е нашата најмала сестра. И сè тоа да го направиш за еден ден.
Младичот го запалил влакното што му го дале ѕверовите, и за миг се појавиле сите зајаци и се собрале околу него. Тогаш младичот засвирел, а тие заиграле за тројцата браќа. Постариот брат рекол: – Како да го убиеме ова дериште? Средниот брат рекол:
— Сите досега ги погубувавме, да видиме дали ќе го исполни и вториот услов. А најмалиот брат ѕирнале низ прозорецот и им рекол:
— Овој ќе ни ја одведе сестрата, станете да видите какво чудо се случува!
Кога погледнале низ прозорецот, се зачудиле на она што го гледаат: милиони мравки влегуваат и излегуваат од ќупот, и секоја носи по едно зрно, било просо, било овес, било ориз, и за еден час ги одвоиле на три купчиња просото, овесот и оризот.
Тогаш браќата ги извеле трите сестри, сите убави, еднакво облечени, за младичот да препознае која е најмалата, па ако ја препознае, веднаш да ја поведе со себе. Младичот малку се замислил, па го извадил крилцето од осата и го запалил. Во тој миг долетала една осица и слетала право на најмалата сестра. Младичот по тоа се досетил дека осицата му помага, па рекол:
– Оваа е! — а на браќата ништо друго не им преостанало освен да му ја дадат.
Кога ѓаволот слушнал дека младичот се враќа жив и здрав со девојката, силно се разбеснил и излегол демек да го дочека, а во себе смислувал како ќе му каже дека лаже и дека води некоја друга девојка, па во тој миг да го убие. Но, штом ѓаволот се приближил, младичот ненадејно замавнал со сабјата и му ја отсекол главата. А ѓаволот и кога паднал без глава, не умрел, бидејќи ѓаволот никогаш не умира. Само трупот му станал невидлив. Со тоа што исчезнал, младичот се ослободил од клетвата без ништо да каже, бидејќи сите виделе дека тоа бил ѓавол штом исчезнал.
Дури тогаш младичот му ја раскажал на кралот целата приказна од почеток до крај, а овој го признал за свој син. Потоа испратил кочија да ја доведат и мајката на младичот, а девојката му ја дал нему за невеста. Така паметниот младич кој го надмудрил ѓаволот со сабја, ја пронашол својата царска среќа.
***
Му се благодарeме на Јавната библиотека „Бора Станковиќ“ од Врање и на вишата дипломирана библиотекарка Јасмина Кнежевиќ за соработката. Превод: ВЕ (Gemini). Илустрација на насловната фотографија: Т. Марковиќ, ученичка во Гимназијата „Бора Станковиќ“ Врање.
Овој проект е суфинансиран од Буџетот на Република Србија – Министерството за информирање и телекомуникации. Ставовите изнесени во поддржаниот медиумски проект нужно не ги изразуваат ставовите на органот кој ги додели средствата.
